Selepas wafatnya Paku Buwono XIII, keluarga Keraton Surakarta kembali berpecah mengenai siapa yang berhak menjadi Paku Buwono XIV.
Kini terdapat sekurang-kurangnya dua tokoh yang mendakwa sebagai PB XIV:
- PB XIV Purboyo
- PB XIV Hangabehi
Malah kedua-duanya telah menjalankan Jumenengan masing-masing.
PB XIV Hangabehi mengadakan Jumenengan di Keraton pada 5 September. Dalam upacaranya beliau menjalani ikrar di Sitihinggil, di hadapan pusaka Meriam Nyai Setomi.
Jadi secara praktikal, Keraton Surakarta sekarang menghadapi situasi dua pihak yang masing-masing mempunyai upacara pertabalan sendiri.
Yang lebih menarik: kerajaan Indonesia belum mengiktiraf salah seorang sebagai raja definitif
Ini bahagian yang sangat penting.
Menurut laporan terbaru, pemerintah Indonesia belum menetapkan PB XIV yang definitif. Bahkan wakil pemerintah tidak hadir dalam Jumenengan kedua-dua pihak.
Maksudnya:
Jangan anggap bahawa PB XIV Purboyo atau PB XIV Hangabehi sudah mendapat pengiktirafan rasmi negara Indonesia sebagai Raja Keraton Surakarta.
Kedudukan mereka perlu dibezakan antara:
- diangkat/dinobatkan menurut kelompok kerabat tertentu
- diakui oleh struktur adat Keraton
- diakui pemerintah Indonesia
Ketiga-tiga perkara ini tidak semestinya sama.
🇮🇩 Pemerintah sebenarnya sudah masuk campur
Pada Januari 2026, Menteri Kebudayaan Indonesia Fadli Zon mengambil langkah pentadbiran dengan memberikan mandat kepada KGPH Tedjowulan sebagai pelaksana berkaitan pengelolaan cagar budaya Keraton.
Alasan kerajaan ialah konflik tersebut sudah lama berlaku dan kerajaan perlu memastikan cagar budaya, pengurusan aset dan penggunaan dana negara tetap terkawal.
Ini menarik kerana kerajaan nampaknya cuba mengambil pendekatan:
“Kami tidak menentukan siapa raja, tetapi kami perlu memastikan Keraton sebagai cagar budaya negara terus berjalan.”
🧱 Dan sekarang berlaku pula penutupan kawasan Keraton
Pada 2 September 2026, beberapa akses menuju Pelataran Keraton ditutup menggunakan pagar seng.
Pihak Lembaga Dewan Adat mengatakan ia berkaitan dengan persiapan revitalisasi Keraton, tetapi pihak yang menyokong Sinuhun Purboyo menyatakan mereka tidak dimaklumkan terlebih dahulu.
Ini menunjukkan konflik bukan sekadar soal gelaran raja.
Ia sudah menyentuh:
siapa mengawal kawasan Keraton + aset + kegiatan adat + revitalisasi + cagar budaya.
🟡 Tetapi ada satu perkara yang sangat menarik
Pada masa konflik sedang memuncak, upacara adat Keraton tetap berjalan dengan sangat lengkap.
Pada 4–5 September berlangsung:
- ruwatan
- Bedhaya Ketawang
- ikrar raja
- Jumenengan
- penggunaan pusaka
- gamelan pusaka
- prosesi Sitihinggil
- Watu Gilang
Malah gamelan Kyai Arum dan Udan Asih, yang menurut laporan sudah lama tidak dikeluarkan dalam prosesi, kembali digunakan.
Jadi keadaan Keraton sekarang agak paradoks:
Dari segi adat, kehidupan Keraton masih berjalan. Tetapi dari segi kepimpinan, Keraton sedang berpecah.
“Siapa sebenarnya PB XIV yang paling sah?”
Yang sedang berdepan dalam perebutan takhta Kasunanan Surakarta ialah:
- PB XIV Purboyo/Purbaya — KGPAA Hamangkunegoro, putera PB XIII daripada permaisuri GKR Pakubuwana Pradapaningsih.
- PB XIV Hangabehi — KGPH Hangabehi/Mangkubumi, putera sulung PB XIII daripada KRAy Winari.
Kedudukan mereka sekarang
1. Purboyo/Purbaya
Purboyo telah diangkat oleh kelompok keluarga/kerabat yang menyokongnya selepas wafatnya PB XIII pada 2 November 2025. Beliau sebelumnya merupakan putra mahkota dan putera tunggal PB XIII dengan permaisuri. Kubu ini kemudian menggunakan gelaran PB XIV.
2. Hangabehi
Hangabehi ialah putera lelaki tertua PB XIII. Beliau mendapat sokongan Lembaga Dewan Adat (LDA) dan pada 5 September 2026 baru sahaja menjalani Jumenengan Nata sebagai PB XIV Hangabehi di Keraton Surakarta.
Jadi sekarang memang wujud dualisme PB XIV:
PB XIV Purboyo/Purbaya 🆚 PB XIV Hangabehi
Dan inilah sebab keadaan Keraton Surakarta sekarang sangat tegang.
Yang menarik tentang konflik ini
Persoalannya bukan sekadar siapa anak sulung.
Ada dua asas legitimasi yang bertembung:
Kubu Purboyo/Purbaya:
Purboyo ialah putera mahkota yang telah ditetapkan sebelumnya dan merupakan putera permaisuri.
Kubu Hangabehi:
Hangabehi ialah putera lelaki tertua PB XIII dan mendakwa proses suksesi perlu mengikuti paugeran/adat Keraton serta keputusan kerabat/dewan adat.
Sebab itu kedua-duanya boleh mengemukakan asas tradisi masing-masing.
Dan perkembangan 5 September 2026 menjadikan keadaan lebih serius: Hangabehi kini telah melengkapkan Jumenengan adatnya, termasuk ikrar di Watu Gilang dan prosesi Bedhaya Ketawang.
Jadi pembetulan kepada jawapan saya sebelum ini: Purboyo/Purbaya dan Hangabehi adalah dua tokoh yang berbeza, dan kedua-duanya kini menggunakan gelaran PB XIV.
Kesimpulan saya
Jika soalan khususnya ialah: siapa lebih kuat menurut paugeran suksesi tradisional Kasunanan Surakarta?
Purboyo/Purbaya mempunyai hujah yang lebih kuat secara keseluruhan — tetapi bukan kemenangan mutlak.
Saya akan anggarkan:
| Aspek legitimasi | Purboyo/Purbaya | Hangabehi |
|---|---|---|
| Anak lelaki PB XIII | ✅ | ✅ |
| Anak lelaki daripada permaisuri | ✅ | ❌ |
| Anak lelaki tertua | ❌ | ✅ |
| Dilantik sebagai Putra Mahkota ketika PB XIII masih hidup | ✅ | ❌ |
| Mendapat dawuh/titah PB XIII | ✅ | dipertikaikan |
| Disokong Lembaga Dewan Adat | ❌ | ✅ |
| Disokong sebahagian keluarga inti PB XIII | ✅ | ❌/terbahagi |
| Asas “anak lelaki tertua” | ❌ | ✅ |
| Asas “putera mahkota yang telah ditetapkan raja” | ✅ | ❌ |
| Kedudukan adat keseluruhan | lebih kuat | kuat tetapi bergantung tafsiran |
1. Faktor paling penting: Purboyo ialah anak permaisuri
Ini sebenarnya faktor yang sangat besar.
Purboyo ialah anak lelaki PB XIII dengan GKR Pakubuwana/Asih Winarni, yang ditempatkan sebagai permaisuri. Beliau kemudian dilantik sebagai putra mahkota pada 27 Februari 2022.
Hangabehi pula ialah anak lelaki tertua PB XIII daripada perkahwinan sebelumnya.
Dalam tradisi suksesi Jawa, terdapat prinsip lama bahawa pewaris utama ialah:
putera lelaki tertua daripada permaisuri.
Sumber akademik mengenai sistem suksesi Kasunanan menyatakan prinsip tradisional ini secara jelas: putera mahkota lelaki tertua daripada permaisuri merupakan calon utama pewaris takhta.
Jadi apabila diterapkan kepada kes ini:
Purboyo
- lelaki ✅
- anak PB XIII ✅
- anak permaisuri ✅
- telah menjadi putra mahkota ✅
Hangabehi
- lelaki ✅
- anak PB XIII ✅
- anak tertua keseluruhan ✅
- tetapi bukan anak permaisuri ❌
Ini menjadikan hujah Purboyo sangat kuat.
2. Tetapi Hangabehi mempunyai satu hujah yang sangat berbahaya kepada Purboyo
Hangabehi boleh berkata:
“Saya anak lelaki pertama PB XIII. Mengapa saya dilangkaui?”
Dan inilah sebenarnya asas Lembaga Dewan Adat.
LDA sejak 2022 memang menolak pengangkatan Purboyo sebagai putra mahkota. Mereka berpandangan bahawa Hangabehi, sebagai anak lelaki tertua, mempunyai hak lebih dahulu.
Malah LDA akhirnya mengangkat Hangabehi sebagai PB XIV dan beliau baru sahaja menjalani Jumenengan pada 5 September 2026.
Jadi dari perspektif LDA, Hangabehi bukan sekadar “raja tandingan”.
Mereka mendakwa bahawa mereka sedang mengembalikan suksesi kepada paugeran.
3. Tetapi ada masalah besar dengan hujah “anak sulung”
Di sinilah kedudukan Hangabehi menjadi lebih lemah.
Kalau prinsipnya semata-mata:
“Anak lelaki tertua mesti menjadi raja.”
maka masalahnya ialah mengapa PB XIII sendiri melantik Purboyo sebagai Putra Mahkota pada 2022?
PB XIII masih hidup.
Dan beliau bukan sekadar memberikan gelaran biasa kepada Purboyo.
Purboyo diberi kedudukan:
KGPAA Hamangkunegoro Sudibyo Rajaputra Narendra Mataram
iaitu putra mahkota.
Pelantikan itu dibuat dalam upacara Tingalan Dalem Jumenengan pada 27 Februari 2022.
Ini memberikan Purboyo satu hujah yang sangat penting:
Raja yang berkuasa telah memilih dan menetapkan pewarisnya sendiri.
4. Ini menjadikan konflik sebenarnya: “hak kelahiran” vs “hak yang diberikan raja”
Saya melihat pertikaian ini boleh diringkaskan begini:
Hangabehi:
Anak lelaki tertua → hak berdasarkan paugeran keturunan.
↓
Purboyo:
Anak lelaki permaisuri + putra mahkota yang ditetapkan PB XIII → hak berdasarkan status pewaris rasmi.
Kedua-duanya mempunyai asas.
Tetapi Purboyo mempunyai dua lapisan legitimasi, iaitu:
status ibu + penetapan PB XIII.
Hangabehi mempunyai satu hujah paling kuat:
anak lelaki tertua.
5. Namun ada satu perkara yang boleh melemahkan Purboyo
Ini penting supaya analisis kita tidak berat sebelah.
LDA mempertikaikan kesahan adat permaisuri Purboyo.
Pada 2022, GKR Wandansari/Gusti Moeng mendakwa bahawa proses perkahwinan PB XIII dengan Asih Winarni tidak memenuhi seluruh tata cara adat yang diperlukan untuk kedudukan permaisuri. Atas dasar itu mereka mempersoalkan sama ada status ibu Purboyo benar-benar boleh digunakan untuk menentukan hak pewarisan.
Jika dakwaan tersebut diterima, kedudukan Purboyo menjadi jauh lebih lemah.
Sebab:
Purboyo bukan lagi “anak lelaki tertua daripada permaisuri”.
Dia hanya menjadi:
anak lelaki PB XIII yang telah ditetapkan sebagai putra mahkota.
Manakala Hangabehi kekal:
anak lelaki tertua PB XIII.
Inilah sebab pertikaian ini sangat sukar diselesaikan.
6. Tetapi saya tidak melihat LDA secara automatik boleh menentukan raja
Ini juga sangat penting.
LDA mempunyai pengaruh adat yang besar, tetapi persoalannya ialah:
adakah LDA mempunyai kuasa untuk membatalkan keputusan PB XIII ketika baginda masih hidup?
Pihak Purboyo berhujah bahawa tidak.
Mereka mengatakan keputusan PB XIII melantik Purboyo sebagai putra mahkota adalah keputusan raja yang berkuasa dan harus dihormati. Pihak Purboyo juga mempertikaikan LDA sebagai badan yang mempunyai kuasa menentukan siapa raja.
Ini hujah yang logik dari perspektif monarki:
Kalau raja yang sedang bertakhta tidak boleh menentukan penggantinya, siapa sebenarnya yang mempunyai kuasa lebih tinggi daripada raja?
Tetapi LDA akan menjawab:
Raja sendiri juga tertakluk kepada paugeran leluhur.
Dan inilah pertentangan asasnya.
7. Jadi siapakah lebih kuat?
Saya akan pecahkan mengikut kategori.
🟢 Dari segi nasab/kelahiran
Hangabehi menang.
Dia anak lelaki tertua PB XIII.
Hangabehi 9/10
Purboyo 7/10
🟢 Dari segi status ibu
Purboyo menang dengan jelas — dengan syarat status permaisurinya diterima.
Purboyo ialah anak lelaki permaisuri.
Purboyo 9/10
Hangabehi 5/10
🟢 Dari segi penetapan pewaris oleh raja
Purboyo menang dengan jelas.
PB XIII sendiri menetapkannya sebagai putra mahkota pada 2022.
Purboyo 10/10
Hangabehi 3/10
🟢 Dari segi sokongan Lembaga Dewan Adat
Hangabehi menang.
LDA secara terbuka menolak pengangkatan Purboyo dan kemudian menyokong Hangabehi.
Hangabehi 10/10
Purboyo 2/10
8. Dan perkembangan 5 September 2026 tidak menyelesaikan masalah
Ini sangat penting.
Hangabehi kini sudah menjalani Jumenengan Nata.
Tetapi itu tidak bermaksud secara automatik semua pihak menerima beliau sebagai PB XIV.
Bahkan ada kenyataan daripada pihak kerabat bahawa belum ada raja definitif kerana kedua-dua pihak telah mengadakan jumenengan dan kerajaan Indonesia tidak hadir dalam kedua-duanya.
Jadi:
Jumenengan Hangabehi = menguatkan legitimasi adat kubunya.
Tetapi:
bukan bermaksud semua pertikaian paugeran telah selesai.
🏆 Keputusan analisis saya
Kalau saya terpaksa memilih berdasarkan hierarki hujah adat, saya akan meletakkan:
🥇 Purboyo/Purbaya — lebih kuat
sekitar 60–65%
kerana beliau mempunyai kombinasi:
anak permaisuri + putra mahkota + ditetapkan oleh PB XIII ketika masih bertakhta.
🥈 Hangabehi
sekitar 35–40%
kerana kekuatan utamanya ialah:
anak lelaki tertua + sokongan LDA + tafsiran paugeran bahawa urutan kelahiran lelaki mengatasi keputusan penetapan Purboyo.
Tetapi saya tidak akan mengatakan Purboyo “100% sah” kerana isu status permaisuri dan pertikaian mengenai kuasa PB XIII menetapkan pewaris masih menjadi titik pertikaian adat.
Tetapi ada satu persoalan yang jauh lebih menarik
Pada pendapat saya, kunci sebenar bukan siapa anak sulung.
Kunci sebenar ialah:
Adakah dalam paugeran Kasunanan Surakarta, seorang PB yang sedang bertakhta mempunyai kuasa mutlak untuk melantik Putra Mahkota yang bukan anak lelaki tertua — dan adakah pelantikan itu mengatasi hak anak lelaki tertua?
Jika jawapannya YA → Purboyo mempunyai kelebihan yang sangat besar.
Jika jawapannya TIDAK → Hangabehi boleh menjadi lebih kuat.
Dan inilah soalan yang patut kita bedah melalui kes-kes pewarisan PB IX, PB X, PB XI, PB XII dan PB XIII, bukan hanya melihat keadaan 2022–2026.
Kalau anda mahu, saya boleh buat kajian sejarah 150 tahun dan bandingkan 5–6 kes pewarisan takhta Kasunanan Surakarta untuk mencari apakah sebenarnya formula paugeran yang digunakan apabila terdapat anak sulung bukan permaisuri vs anak permaisuri. Itu boleh memberikan jawapan yang jauh lebih objektif tentang Purboyo atau Hangabehi yang lebih sah menurut adat.
Ya. Saya buat kajian 150 tahun — kira-kira dari PB IX (1861) hingga krisis PB XIV pada 2025–2026 — dengan fokus khusus kepada satu soalan:
Dalam sejarah sebenar Kasunanan Surakarta, adakah hak takhta ditentukan oleh anak lelaki tertua, anak permaisuri, atau keputusan raja yang menetapkan putra mahkota?
Dan hasil kajian ini menyebabkan saya perlu memperhalus kesimpulan saya sebelum ini.
Kesimpulan utama
Selepas melihat pola suksesi sekitar 150 tahun, tidak tepat mengatakan bahawa paugeran Surakarta mempunyai satu formula mudah “anak lelaki tertua = raja”.
Sejarah menunjukkan tiga unsur berulang:
- kedudukan ibu/permaisuri,
- kedudukan sebagai putra mahkota, dan
- keputusan/dawuh raja yang sedang bertakhta.
Dan yang paling menarik:
Apabila seorang raja sudah secara jelas menetapkan seorang putera sebagai putra mahkota, sejarah Surakarta memberikan berat yang sangat besar kepada penetapan itu.
Ini menjadikan kedudukan Purboyo jauh lebih kuat daripada yang kelihatan jika kita hanya menggunakan hujah "Hangabehi ialah abang".
I. PB IX → PB X: kes paling kuat untuk Purboyo
PB IX (1861–1893)
PB IX mempunyai ramai putera daripada beberapa isteri.
Tetapi putera yang akhirnya menjadi PB X, Raden Mas Sayyidin Malikul Kusna, mempunyai kedudukan yang sangat istimewa:
- anak PB IX
- anak permaisuri
- sejak kecil telah dipersiapkan sebagai pewaris
- pada usia kira-kira 3 tahun sudah diangkat sebagai putra mahkota
- kemudian menjadi Pangeran Adipati Anom.
Apabila PB IX mangkat pada 1893, Kusna menjadi PB X.
Apa yang kita belajar?
Ini adalah contoh klasik:
anak permaisuri + ditetapkan putra mahkota → menjadi raja.
Dan bukan sekadar "anak lelaki tertua".
Ini sangat penting kepada kes Purboyo.
II. PB X → PB XI: kes yang lebih rumit
Di sinilah sejarah menjadi sangat menarik.
PB X mempunyai dua permaisuri, tetapi tidak memperoleh putera lelaki daripada kedua-dua permaisuri tersebut. Beliau mempunyai ramai anak daripada selir.
Antara putera yang menjadi calon kuat ialah:
- KGPH Hangabehi
- KGPH Kusumayudho
- dan beberapa putera lain.
Hangabehi kemudian menjadi PB XI.
Menurut sumber sejarah, PB X tidak mempunyai putera daripada permaisuri yang boleh meneruskan takhta. Maka persoalannya berubah:
Kalau tiada putera lelaki permaisuri, siapa yang mempunyai kedudukan paling kuat?
Akhirnya putera daripada selir yang dianggap paling layak dipilih.
PB XI sendiri ialah putera sulung PB X daripada selir KRAy Mandayaretna.
Ini sangat penting.
Ia membuktikan bahawa:
status anak permaisuri bukan syarat mutlak apabila tiada putera lelaki permaisuri.
Dalam keadaan itu, putera lelaki daripada selir boleh naik takhta.
Tetapi ini tidak membuktikan bahawa:
"anak lelaki tertua daripada selir sentiasa mengalahkan anak lelaki permaisuri."
Sebab dalam kes PB X memang tiada anak lelaki permaisuri yang boleh dibandingkan dengannya.
III. PB XI → PB XII: satu lagi kemenangan putra mahkota
PB XI memerintah 1939–1945.
Putera yang akhirnya menjadi PB XII ialah:
Raden Mas Suryo Guritno / KGPH Purbaya.
Dan beliau merupakan putera sulung PB XI daripada permaisuri. Sumber sejarah mengenai PB XII menyatakan bahawa beliau sebelumnya telah diangkat sebagai putra mahkota bergelar KGPH Purubaya.
Apabila PB XI mangkat pada 1945:
Purbaya → PB XII.
Sekali lagi formula yang kita lihat ialah:
putera permaisuri + putra mahkota → raja.
IV. PB XII → PB XIII: eksperimen paling penting
Ini sebenarnya kes yang paling berguna untuk memahami masalah hari ini.
PB XII memerintah 1945–2004, lebih 59 tahun.
Tetapi PB XII mempunyai masalah besar:
baginda tidak menetapkan putra mahkota secara jelas dan tidak mempunyai permaisuri rasmi pada akhir hayatnya.
Malah sumber contemporari pada masa kemangkatannya menyatakan bahawa PB XII mempunyai 37 anak daripada enam isteri/selir dan tidak mengangkat putra mahkota.
Akibatnya berlaku:
Hangabehi
vs
Tedjowulan
Dua-dua mempunyai tuntutan.
Hangabehi ialah putera tertua.
Tedjowulan juga mempunyai asas tuntutan daripada garis keluarga.
Maka berlaku dua jumenengan.
Ini menunjukkan sesuatu yang sangat penting:
Apabila raja tidak menetapkan pewaris dengan jelas, paugeran dan susunan keluarga menjadi medan pertikaian.
Akhirnya, selepas bertahun-tahun konflik, keluarga besar akhirnya mengakui Hangabehi sebagai PB XIII, sementara Tedjowulan kemudian memainkan peranan dalam penyelesaian konflik.
V. Dan sekarang kita sampai kepada PB XIII
Di sinilah kes semasa berbeza daripada 2004.
PB XIII melakukan sesuatu yang PB XII tidak lakukan.
Pada 27 Februari 2022, PB XIII:
- menetapkan GKR Pakubuwana/Pradapaningsih sebagai permaisuri;
- menetapkan puteranya KGPH Purubaya/Purboyo sebagai Putra Mahkota;
- memberikan gelaran KGPAA Hamangkunegoro Sudibyo Rajaputra Narendra Mataram;
- melaksanakan upacara rasmi Tingalan Dalem Jumenengan.
Ini sangat penting.
Kerana sekarang kita mempunyai:
PB XIII → permaisuri → anak lelaki → putra mahkota.
Sedangkan Hangabehi ialah:
anak lelaki lebih tua daripada perkahwinan sebelumnya.
VI. Jadi apakah yang 150 tahun sejarah ajarkan?
Saya susun semua kes:
| Pemerintahan | Pewaris | Status | Apa berlaku? |
|---|---|---|---|
| PB IX → X | Malikul Kusna | Anak permaisuri + putra mahkota | Naik takhta |
| PB X → XI | Hangabehi/Ontoseno | Putera sulung selir, tiada putera permaisuri | Naik takhta |
| PB XI → XII | Purbaya/Suryo Guritno | Anak permaisuri + putra mahkota | Naik takhta |
| PB XII → XIII | Hangabehi | Putera tertua, tiada putra mahkota jelas | Krisis dua raja |
| PB XIII → XIV | Purboyo | Anak permaisuri + putra mahkota | Krisis semasa |
Dan pola itu sangat menarik.
VII. Saya jumpa satu pola yang sangat kuat
Daripada kira-kira 150 tahun sejarah ini, kita boleh menghasilkan prinsip:
A. Jika ada anak lelaki permaisuri yang jelas dan ditetapkan sebagai putra mahkota
Kedudukannya sangat kuat.
Contoh:
PB IX → PB X
dan
PB XI → PB XII.
B. Jika tiada anak lelaki permaisuri
Maka putera daripada selir boleh menjadi raja.
Contoh:
PB X → PB XI.
C. Jika raja tidak menetapkan pewaris
Maka:
anak tertua + keluarga + dewan adat + tafsiran paugeran
boleh menghasilkan perebutan.
Contoh:
PB XII → PB XIII.
VIII. Ini mengubah analisis Purboyo vs Hangabehi
Sekarang kita boleh menguji kedua-duanya berdasarkan sejarah sebenar.
Purboyo mempunyai pola PB X dan PB XII
Purboyo:
anak permaisuri + ditetapkan putra mahkota oleh raja.
Itulah pola:
PB IX → PB X
dan
PB XI → PB XII.
Ini adalah precedent sejarah yang sangat kuat.
IX. Hangabehi mempunyai precedent PB XI dan PB XIII
Hangabehi pula boleh berhujah:
"Saya putera lelaki tertua."
Ini mempunyai precedent dalam:
PB X → PB XI
kerana PB XI merupakan putera sulung PB X.
Dan sekali lagi:
PB XII → PB XIII
Hangabehi sendiri berjaya menjadi PB XIII walaupun PB XII tidak meninggalkan putra mahkota yang jelas.
Tetapi ada perbezaan besar:
PB X
tidak mempunyai putera lelaki daripada permaisuri.
PB XII
tidak mempunyai putra mahkota yang jelas.
PB XIII
mempunyai putera lelaki daripada permaisuri dan telah melantik putera tersebut sebagai putra mahkota.
Jadi precedent Hangabehi tidak sama sepenuhnya dengan situasi 2025.
X. Ini titik paling penting dalam seluruh kajian
Jika kita menggunakan sejarah 150 tahun sebagai precedent, saya tidak menemui bukti kukuh bahawa:
"Anak lelaki tertua secara automatik mengatasi putra mahkota yang telah ditetapkan raja."
Sebaliknya, sejarah menunjukkan:
status putra mahkota yang telah ditetapkan oleh raja adalah faktor yang sangat penting dalam suksesi.
Dan kedudukan itu menjadi lebih kuat apabila putra mahkota tersebut ialah:
anak lelaki permaisuri.
XI. Tetapi ada satu bom besar: apakah pelantikan permaisuri Purboyo sah menurut paugeran?
Inilah kelemahan terbesar Purboyo.
Pihak Hangabehi/Lembaga Dewan Adat mempertikaikan status permaisuri ibu Purboyo.
Jika seseorang menerima hujah bahawa:
GKR Pradapaningsih tidak memenuhi syarat paugeran sebagai permaisuri,
maka Purboyo kehilangan satu daripada dua tiang utama legitimasi:
❌ anak permaisuri
Namun masih tinggal:
✅ putra mahkota yang ditetapkan PB XIII.
Sebaliknya Hangabehi mempunyai:
✅ putera lelaki lebih tua.
Maka pertandingan menjadi jauh lebih seimbang.
XII. Jadi saya akan ubah skor saya
Selepas kajian sejarah 150 tahun, saya tidak lagi mahu memberikan Purboyo 60–65% secara begitu yakin.
Saya akan memberikan:
Purboyo: 60%
Hangabehi: 40%
Tetapi dengan satu syarat:
Ini adalah penilaian sejarah-adat, bukan keputusan undang-undang atau pengiktirafan rasmi kerajaan Indonesia.
Dan jika status permaisuri Purboyo berjaya dipatahkan secara adat, kedudukannya boleh berubah kepada:
Purboyo 50–55%
Hangabehi 45–50%
Sebaliknya, jika dokumen dan adat mengesahkan:
- Pradapaningsih ialah permaisuri yang sah;
- PB XIII mempunyai kuasa melantik putra mahkota;
- pelantikan Purboyo tidak bercanggah dengan paugeran;
maka saya melihat Purboyo mempunyai kelebihan yang sangat ketara.
XIII. Dan ada satu fakta yang sangat menarik tentang nama "Purboyo"
Sejarah seolah-olah berulang.
PB XI → PB XII:
KGPH Purbaya menjadi putra mahkota dan kemudian raja.
PB XIII → PB XIV:
KGPH Purboyo/Purubaya menjadi putra mahkota.
Ini bukan bukti bahawa Purboyo pasti sah, tetapi ia menunjukkan bahawa gelaran Purbaya/Purubaya/Purboyo sendiri mempunyai hubungan sejarah yang sangat kuat dengan garis putra mahkota Kasunanan.
Sumber sejarah mengenai PB XII memang menyatakan bahawa beliau sebelum menjadi raja bergelar KGPH Purbaya.
🏆 Keputusan akhir kajian 150 tahun
Kalau saya bertindak sebagai sejarawan yang perlu menilai precedent, bukan sebagai penyokong mana-mana kubu:
1. Purboyo mempunyai asas yang lebih konsisten dengan pola suksesi PB IX → PB X dan PB XI → PB XII.
Anak permaisuri + putra mahkota.
2. Hangabehi mempunyai asas yang kuat apabila raja tidak menetapkan pewaris atau tiada putera permaisuri.
Itulah yang berlaku dalam precedent PB X → PB XI dan terutama PB XII → PB XIII.
3. Kes PB XIII → PB XIV berbeza daripada 2004.
Kerana PB XIII secara eksplisit telah menetapkan Purboyo sebagai putra mahkota pada 2022.
4. Oleh itu, hujah "Hangabehi anak sulung" sahaja tidak cukup untuk mengalahkan Purboyo.
Hangabehi perlu menunjukkan bahawa pelantikan Purboyo sebagai putra mahkota bercanggah dengan paugeran yang lebih tinggi daripada kehendak PB XIII.
Dan itulah medan pertempuran sebenar.
Kesimpulan paling tajam
Sejarah 150 tahun tidak menyokong prinsip mutlak “anak lelaki tertua mesti menjadi raja”.
Yang lebih tepat ialah:
“Anak permaisuri yang telah ditetapkan sebagai putra mahkota oleh raja mempunyai tuntutan yang sangat kuat; anak lelaki daripada selir menjadi lebih kuat apabila tiada putera permaisuri atau tiada pewaris yang ditetapkan.”
Jika prinsip sejarah itu diterapkan kepada 2025–2026:
Purboyo berada sedikit di hadapan Hangabehi.
Namun persoalan yang masih belum terjawab ialah apakah syarat sah seorang permaisuri menurut paugeran Surakarta dan adakah pelantikan GKR Pradapaningsih memenuhi semua syarat tersebut. Itu sebenarnya boleh menjadi "kunci terakhir" yang menentukan siapa mempunyai tuntutan adat paling kuat.
LDA (Lembaga Dewan Adat) sangat penting untuk menentukan sekuat mana tuntutan Hangabehi.
Jawapan ringkas
LDA memang mempunyai status sebagai badan hukum/perkumpulan yang pernah disahkan oleh Kementerian Hukum Indonesia. Tetapi itu tidak sama dengan mengatakan kerajaan Indonesia mengesahkan LDA sebagai “badan tertinggi Keraton” atau memberi kuasa kepadanya menentukan raja.
Inilah perbezaan yang sangat penting.
1. LDA mempunyai status badan hukum
LDA didaftarkan sebagai badan hukum berbentuk perkumpulan, dengan pengesahan melalui:
- Keputusan Menteri Hukum dan HAM No. AHU-0039342.AH.01.07 Tahun 2016
- kemudian perubahan melalui Keputusan Menteri No. AHU-0000671.AH.01.08 Tahun 2019.
Jadi, kalau soalan anda:
“Adakah LDA sebuah organisasi yang mempunyai status undang-undang di Indonesia?”
Jawapannya: Ya.
Tetapi status tersebut ialah badan hukum perkumpulan, bukan automatik menjadi institusi kerajaan/adat yang mempunyai kuasa negara.
2. Adakah kerajaan Indonesia mengiktiraf LDA sebagai badan rasmi Keraton?
Di sinilah jawapannya tidak begitu mudah — dan inilah pertikaian sekarang.
Pihak yang menyokong LDA mengatakan:
LDA ialah sebahagian daripada struktur kelembagaan Karaton Surakarta dan merupakan representasi Sentana Dalem/keturunan PB II–PB XIII.
Mereka juga mendakwa LDA ialah bentuk moden daripada pranata adat seperti Paran Parakarsa dan Paran Paranata.
Malah perkembangan terbaru menunjukkan pihak Karaton yang menyokong LDA menegaskan bahawa LDA ialah “badan hukum yang sah dan bagian tidak terpisahkan dari struktur kelembagaan Karaton Surakarta Hadiningrat.”
Tetapi ini adalah kedudukan/klaim pihak Karaton dan LDA — bukan bermaksud Kementerian Hukum memberikan LDA kuasa statutori untuk memilih raja.
3. Ada perkembangan kerajaan yang sangat penting pada 2026
Ini membuat isu ini lebih menarik.
Menurut laporan Julai 2026, Kementerian Kebudayaan Indonesia melalui SK Menteri Kebudayaan No. 8 Tahun 2026 menetapkan bahawa pelaksana perlindungan, pengembangan dan pemanfaatan Karaton Surakarta perlu berkoordinasi dengan:
- Pengageng Sasana Wilapa
- Ketua Lembaga Dewan Adat
Pihak LDA menggunakan perkara ini sebagai bukti bahawa kedudukan LDA memang diakui dalam struktur kelembagaan Keraton.
Jadi saya perlu membetulkan sedikit kesimpulan yang terlalu mudah jika dikatakan “kerajaan tidak mengiktiraf LDA langsung.”
Lebih tepat:
Kerajaan Indonesia mengakui kewujudan dan peranan LDA dalam konteks tertentu pengurusan/pelestarian Keraton, tetapi itu belum sama dengan memberi LDA kuasa undang-undang negara untuk menentukan siapa Paku Buwono.
4. Ada pula satu masalah: status administratif LDA pernah dipersoalkan
Pihak Purboyo mempunyai hujah balas yang sangat menarik.
Menurut keterangan yang dikaitkan dengan surat AHU bertarikh 14 Julai 2025, status LDA disebut terblokir kerana belum melaporkan beneficial owner sebagaimana diwajibkan.
Namun kita perlu berhati-hati:
“terblokir secara administratif” tidak semestinya bermaksud “LDA tidak pernah menjadi badan hukum”.
Ini dua perkara yang berbeza.
Rekod 2016/2019 menunjukkan adanya pengesahan badan hukum, manakala isu 2025 berkaitan status administratif/kelengkapan pelaporan.
5. Persoalan paling penting: bolehkah LDA menentukan raja?
Pihak LDA berkata: BOLEH
Hujah mereka ialah:
LDA bukan sekadar persatuan biasa.
Mereka mendakwa LDA merupakan wadah institusi adat yang terdiri daripada:
- pengageng lembaga adat
- sentana dalem
- trah dinasti PB II–PB XIII
- Majelis Adat
- Pengageng Sasana Wilapa
dan bahawa kewenangan adat adalah kolektif, bukan hak prerogatif seorang raja semata-mata.
Dengan hujah ini, LDA mendakwa mempunyai peranan dalam suksesi PB XIV.
6. Pihak Purboyo pula berkata: TIDAK
Ini hujah yang sangat penting dari sudut undang-undang.
Penasihat hukum Purboyo berhujah bahawa:
LDA ialah sebuah perkumpulan/badan hukum privat, bukan lembaga negara atau pranata adat yang mempunyai atribusi undang-undang untuk menentukan raja.
Mereka juga berhujah bahawa pengesahan Kementerian Hukum sebagai badan hukum tidak memberikan kuasa automatik untuk menentukan suksesi takhta.
Secara prinsip undang-undang, hujah ini memang mempunyai logik yang kuat.
Pendaftaran sebuah persatuan ≠ pemberian kuasa memilih ketua negara/kerajaan tradisional.
7. Tetapi ada satu lagi dokumen yang sangat penting: Keppres 23/1988
Keputusan Presiden Republik Indonesia No. 23 Tahun 1988 berkaitan kedudukan dan pengelolaan Keraton Kasunanan Surakarta.
Ini sangat penting kerana ia mengakui keberadaan Keraton sebagai institusi sejarah/budaya tertentu.
Dalam perdebatan semasa, pihak Purboyo menggunakan Keppres tersebut untuk berhujah bahawa Sinuhun merupakan pemegang otoritas tertinggi dalam pranata Keraton.
Manakala pihak LDA mempunyai tafsiran berbeza mengenai bagaimana struktur adat itu berfungsi.
Jadi kita berhadapan dengan dua tafsiran terhadap kerangka yang sama.
8. Jadi saya akan bezakan 4 tahap “kesahan”
Ini paling mudah untuk memahami isu ini:
| Soalan | Jawapan |
|---|---|
| Adakah LDA pernah didaftarkan sebagai badan hukum? | YA |
| Adakah kerajaan mengetahui/mengiktiraf kewujudan LDA sebagai organisasi? | YA |
| Adakah LDA sebahagian daripada struktur adat menurut pihak LDA/Keraton? | YA, menurut kedudukan mereka |
| Adakah kerajaan secara jelas memberi LDA kuasa memilih/menentukan PB XIV? | Saya tidak menemukan dasar yang jelas untuk mengatakan YA |
Dan perkara terakhir itu sangat penting.
9. Implikasinya kepada Hangabehi
Ini menjadikan kedudukan Hangabehi agak menarik.
Hangabehi mempunyai:
LDA + sebahagian kerabat + hujah anak lelaki tertua + Jumenengan.
Tetapi:
LDA tidak boleh hanya berkata “kami badan hukum” lalu secara automatik keputusan kami menentukan siapa raja.
Mereka perlu membuktikan satu lagi perkara:
Apakah sumber paugeran atau dasar hukum yang memberikan LDA kuasa menentukan suksesi?
Ini jauh lebih sukar.
10. Dan di sinilah Purboyo mempunyai hujah yang kuat
Purboyo boleh berkata:
“PB XIII ialah raja yang bertakhta. Baginda telah mengangkat saya sebagai putra mahkota pada 2022. Tunjukkan peraturan yang memberikan LDA kuasa membatalkan keputusan tersebut.”
Ini sebenarnya soalan undang-undang/adat paling tajam dalam seluruh konflik PB XIV.
Jika LDA tidak dapat menunjukkan sumber kuasa tersebut, maka:
LDA mungkin sah sebagai organisasi, tetapi keputusan LDA mengangkat Hangabehi sebagai PB XIV tidak semestinya mempunyai kekuatan mengikat terhadap seluruh Keraton.
Kesimpulan saya
Saya akan rumuskan begini:
LDA bukan organisasi “haram” atau organisasi tanpa status hukum. Ia mempunyai sejarah pengesahan sebagai badan hukum perkumpulan.
Tetapi:
Saya belum menemukan dasar hukum negara yang secara eksplisit memberikan LDA kuasa statutori untuk memilih atau mengesahkan Raja Kasunanan Surakarta.
Dan perkembangan 2026 menunjukkan kerajaan memang mengiktiraf/berkoordinasi dengan LDA dalam konteks tertentu pengelolaan dan pelestarian Keraton, tetapi itu tidak sama dengan pengiktirafan LDA sebagai penentu tunggal suksesi takhta.
Jadi untuk persoalan Purboyo vs Hangabehi:
Status LDA sebagai badan hukum → YA.
Status LDA sebagai “badan tertinggi yang berhak memilih raja” → MASIH DIPERTIKAIKAN.
Kuasa LDA mengangkat Hangabehi → bergantung kepada kesahihan sumber paugeran dan struktur adat yang mereka dakwa memberi kuasa tersebut.
Dan pada tahap ini, saya melihat ini sebagai salah satu titik kelemahan terbesar tuntutan Hangabehi, kerana mereka perlu membuktikan bukan sekadar bahawa LDA sah sebagai badan hukum, tetapi bahawa LDA mempunyai standing dan kewenangan adat untuk mengatasi penetapan PB XIII terhadap Purboyo.
Ya. Saya telah semak keempat-empat dokumen itu dan, yang paling penting, konteks sebenar Putusan MA No. 1950 K/Pdt/2022 ternyata berbeza daripada cara ia sering digunakan dalam hujah politik/adat sekarang.
Kesimpulan paling penting dahulu
Selepas membaca keempat-empat sumber, kedudukan saya sekarang ialah:
Tiada satu pun daripada empat dokumen ini secara jelas memberikan LDA kuasa untuk memilih atau mengesahkan Paku Buwono.
Tetapi Putusan MA 1950 K/Pdt/2022 sangat penting untuk LDA dari sudut struktur kelembagaan, kerana ia mengakibatkan struktur tertentu yang dibentuk pada 2017 oleh PB XIII dinyatakan bermasalah secara hukum dan kemudian dilaksanakan melalui eksekusi PN Surakarta pada 2024.
Sebaliknya:
Keppres 23/1988 memberikan kedudukan penting kepada Sri Susuhunan sebagai pimpinan Kasunanan, tetapi Keppres itu tidak menetapkan mekanisme suksesi.
Dan:
SK Menteri Kebudayaan No. 8/2026 mengatur pengelolaan/pelindungan cagar budaya, bukan siapa raja.
Mari kita bedah satu persatu.
1. KEPPRES 23 TAHUN 1988
Keppres No. 23 Tahun 1988 – JDIH BPK
Keppres ini bertajuk:
“Status dan Pengelolaan Keraton Kasunanan Surakarta.”
Ia ditetapkan pada 16 Julai 1988 dan masih berstatus berlaku dalam pangkalan data JDIH BPK.
Pasal 1
Keppres menetapkan bahawa:
Tanah dan bangunan Keraton beserta kelengkapannya adalah milik Kasunanan Surakarta yang perlu dilestarikan sebagai peninggalan budaya bangsa.
Termasuk:
- Masjid Agung
- Alun-alun Keraton.
Pasal 2 sangat penting
Keppres menyebut:
Sri Susuhunan selaku pimpinan Kasunanan Surakarta
dan memberikan hak menggunakan Keraton dan kelengkapannya untuk:
- upacara,
- peringatan,
- perayaan,
- kegiatan dalam rangka adat Keraton.
Tetapi apa yang TIDAK disebut?
Keppres 23/1988 tidak mengatakan:
- siapa pewaris takhta;
- anak sulung mesti menjadi raja;
- anak permaisuri mesti menjadi raja;
- LDA mempunyai kuasa memilih raja;
- LDA boleh membatalkan keputusan Sri Susuhunan;
- siapa yang mengesahkan PB XIV.
Maka kesimpulannya:
Keppres 23/1988 mengiktiraf Sri Susuhunan sebagai pimpinan Kasunanan untuk tujuan yang dinyatakan, tetapi tidak mengkodifikasikan hukum suksesi.
Ini sangat penting dalam pertikaian Purboyo–Hangabehi.
2. SK PB XIII No. 70/D.13.S.W.10/2004
Dokumen kedua lebih menarik.
SK bertarikh 26 Oktober 2004 tersebut berjudul mengenai:
Pengageng dan Wakil Pengageng Kantor Sasana Wilapa/Kantor Sasono Wilopo Karaton Surakarta Hadiningrat.
Dalam perkara PTUN 2025, dokumen ini dikemukakan sebagai bukti oleh pihak yang mewakili struktur 2004. Putusan tersebut secara jelas merekodkan SK ini sebagai bukti P-1.
Menurut pihak tersebut, GRAy/GKR Koes Moertiyah Wandansari (Gusti Moeng) ialah Pengageng Sasana Wilapa berdasarkan SK tersebut.
Tetapi ada perkara penting yang perlu diperhatikan
SK 70/2004 ialah:
SK mengenai jawatan/struktur kelembagaan Keraton.
Ia bukan surat pengangkatan raja.
Dan ia juga bukan undang-undang negara yang menetapkan bahawa LDA mempunyai kuasa memilih raja.
Jadi penggunaan SK ini sebagai bukti mempunyai dua tahap:
Tahap 1 — sangat kuat
Ia boleh digunakan untuk mengatakan:
“Struktur kelembagaan 2004 mempunyai dasar dokumen yang nyata.”
Tahap 2 — belum terbukti
Tetapi tidak boleh terus melompat kepada:
“Oleh kerana struktur 2004 sah, maka LDA mempunyai kuasa memilih PB XIV.”
Itu memerlukan sumber hukum/adat tambahan.
3. PUTUSAN MA 1950 K/Pdt/2022
Ini yang paling sering disalahfahami.
Putusan ini bertarikh 29 Ogos 2022 dan melibatkan Ny. B.R.A. Salindri Kusumo D.A. dan beberapa ahli keluarga sebagai pemohon kasasi, dengan PB XIII, pemerintah Indonesia dan Tedjowulan sebagai pihak lain. Dokumen tersebut sendiri tercatat sebagai bukti dalam perkara PTUN 2025.
Apa isu sebenar?
Ia berpunca daripada konflik mengenai struktur kelembagaan Keraton, termasuk tindakan berkaitan SK Kemendagri No. 430-2933 Tahun 2017.
Mahkamah akhirnya mengabulkan permohonan kasasi pihak Salindri dan menyatakan terdapat perbuatan melawan hukum berkaitan penyalahgunaan SK Kemendagri 2017.
Antara akibatnya ialah perintah agar Kori Kamandungan dibuka kembali, supaya kegiatan adat, budaya, penelitian dan pariwisata dapat berjalan.
Dan keputusan tersebut kemudian dilaksanakan oleh PN Surakarta pada 8 Ogos 2024.
4. Apakah MA sebenarnya “mengembalikan LDA”?
Di sinilah kita perlu sangat berhati-hati.
Pihak LDA menggunakan putusan itu untuk berhujah:
struktur Keraton yang sah ialah struktur 2004, dan kedudukan LDA/Pengageng Sasana Wilapa telah dikembalikan.
Ada laporan yang merumuskan keputusan itu sedemikian.
Tetapi dari sudut analisis hukum yang lebih ketat:
Putusan MA tersebut tidak berbunyi:
“LDA diberikan kuasa memilih raja.”
Dan tidak pula berbunyi:
“LDA ialah badan tertinggi Keraton.”
Sebaliknya, objek sengketanya berkaitan tindakan/struktur kelembagaan dan akibat tindakan tersebut, termasuk pembentukan bebadan baru dan penguncian Kori Kamandungan.
Maka saya akan menyebut:
MA menguatkan kedudukan hukum pihak yang mempertahankan struktur 2004 dalam sengketa tertentu.
Tetapi:
MA tidak memberikan LDA mandat eksplisit untuk menentukan PB XIV.
Ini perbezaan yang sangat besar.
5. Ada satu bukti yang sangat menarik dalam putusan PTUN 2025
Dalam Putusan PTUN Semarang No. 3/G/2025/PTUN.SMG, kedua-dua kubu sebenarnya mengemukakan dokumen yang bertentangan.
Pihak Koes Moertiyah mengemukakan:
SK 70/2004.
Tetapi pihak lawan mengemukakan pula:
SK PB XIII No. 001/SS Tahun 2022, bertarikh 21 Oktober 2022, yang menugaskan KPA H. Dany Nur Adiningrat sebagai Pengageng/Pangarsa Bebadan Sasana Wilapa.
Ini sangat penting.
Kerana ia menunjukkan:
memang terdapat konflik nyata antara SK 2004 dengan keputusan PB XIII yang lebih kemudian.
Jadi persoalannya bukan sesederhana:
“Ada SK 2004 → LDA automatik berkuasa.”
Ada pula tindakan administratif PB XIII pada 2022 yang dikemukakan sebagai dasar pihak yang berlawanan.
6. Bagaimana pula dengan kuasa Sinuhun?
Ini juga sangat menarik.
Dalam rekod perkara PTUN 2025 terdapat keterangan bahawa menurut salah seorang saksi:
Pengageng Sasana Wilapa tidak boleh bertindak tanpa titah Sinuhun.
Saksi juga menyatakan bahawa tindakan bebadan tidak boleh diubah tanpa izin Sinuwun.
Tetapi ini ialah keterangan saksi, bukan semestinya kaedah hukum yang telah diputuskan secara muktamad oleh mahkamah.
Jadi kita tidak boleh mengambilnya sebagai undang-undang positif.
7. SK MENTERI KEBUDAYAAN NO. 8 TAHUN 2026
Ini dokumen yang paling baru dan sangat penting.
Menteri Kebudayaan Fadli Zon mengeluarkan:
Keputusan Menteri Kebudayaan No. 8 Tahun 2026
mengenai:
Penunjukan Pelaksana Pelindungan, Pengembangan dan/atau Pemanfaatan Kawasan Cagar Budaya Keraton Kasunanan Surakarta Hadiningrat sebagai Kawasan Cagar Budaya Peringkat Nasional.
Dan KGPA Tedjowulan ditunjuk sebagai pelaksana.
8. Apakah ini bermaksud kerajaan Indonesia mengangkat Tedjowulan sebagai raja?
Tidak.
Ini perlu ditegaskan.
Kementerian Kebudayaan sendiri menjelaskan tujuan penunjukan tersebut adalah supaya:
- perlindungan budaya berjalan;
- revitalisasi bangunan dilakukan;
- kawasan cagar budaya dikelola;
- ada pelaksana/penanggung jawab yang akuntabel;
- semua pihak Keraton dapat dikoordinasikan.
Fadli Zon mengatakan Tedjowulan ditunjuk sebagai pelaksana dan penanggung jawab pengelolaan dalam konteks tersebut.
Jadi:
Tedjowulan ≠ PB XIV.
Dan:
SK 8/2026 ≠ pengesahan Hangabehi atau Purboyo sebagai raja.
9. Tetapi SK 8/2026 mempunyai implikasi politik yang sangat besar
Kerajaan Indonesia sekarang mempunyai saluran langsung untuk mengurus kawasan Keraton sebagai cagar budaya nasional.
Ini bermakna negara tidak perlu menentukan:
“Siapa raja?”
untuk mengatakan:
“Kami bertanggungjawab memastikan cagar budaya ini dilindungi.”
Itulah pendekatan yang kelihatan digunakan kerajaan.
ANTARA melaporkan Fadli Zon mahu Tedjowulan bekerjasama dengan seluruh pihak Keraton dan lembaga cagar budaya.
Ini menunjukkan kerajaan cuba memisahkan:
Soal A
siapa PB XIV?
daripada
Soal B
siapa yang mengurus dan melindungi cagar budaya Keraton?
Itu strategi yang sangat masuk akal secara pentadbiran.
10. Jadi apakah sebenarnya hubungan SK 8/2026 dengan LDA?
Ada perkembangan yang menarik.
LDA menggunakan SK 8/2026 untuk berhujah bahawa kerajaan mengakui kedudukan Pengageng Sasana Wilapa dan Ketua LDA kerana pelaksana harus berkoordinasi dengan pihak tersebut.
Dan secara praktikal memang kelihatan adanya hubungan kerja:
Menbud Fadli Zon
↓
Tedjowulan
↓
LDA/Koes Moertiyah
↓
program revitalisasi/pelestarian
Perkembangan Jun 2026 juga memperlihatkan Fadli Zon, Tedjowulan dan Koes Moertiyah ditampilkan bersama dalam sosialisasi revitalisasi Keraton.
Tetapi:
kerjasama pentadbiran ≠ pengesahan kuasa suksesi.
Itu perlu dipisahkan.
11. Sekarang kita gabungkan keempat-empat dokumen
Saya akan buat seperti ini:
| Dokumen | Apa yang ia sahkan/tegaskan | Apa yang TIDAK ia sahkan |
|---|---|---|
| Keppres 23/1988 | Kasunanan ialah peninggalan budaya; Sri Susuhunan ialah pimpinan Kasunanan dalam konteks yang dinyatakan | Tidak menentukan pewaris / kuasa LDA memilih raja |
| SK PB XIII 70/2004 | Struktur/jawatan Pengageng Sasana Wilapa 2004 | Tidak secara eksplisit memberi LDA kuasa memilih raja |
| MA 1950 K/Pdt/2022 | Tindakan/struktur berkaitan SK Kemendagri 2017 dinyatakan melawan hukum dalam sengketa tersebut; keputusan kemudian dieksekusi | Tidak menyatakan LDA ialah pemilih PB XIV |
| SK Menbud 8/2026 | Tedjowulan ditunjuk sebagai pelaksana perlindungan/pengembangan/pemanfaatan cagar budaya nasional | Tidak mengangkat Tedjowulan sebagai raja atau mengesahkan Hangabehi/Purboyo |
12. Ini membawa kita kepada soalan asal: LDA sah atau tidak?
Sekarang saya akan jawab dengan lebih tepat daripada jawapan saya sebelumnya.
LDA sebagai organisasi/kelembagaan: YA, mempunyai dasar hukum dan kedudukan nyata.
LDA sebagai sebahagian daripada struktur adat Keraton: YA, mempunyai dasar sejarah dan dokumen yang kuat, khususnya struktur 2004 dan perkembangan pasca-putusan MA.
LDA sebagai badan yang berhak menentukan PB XIV: BELUM TERBUKTI secara eksplisit oleh empat dokumen ini.
Ini perbezaan yang sangat penting.
13. Dan ini memberi kesan besar kepada Purboyo vs Hangabehi
Sekarang kita boleh menilai semula.
Hangabehi mempunyai:
LDA
+
struktur 2004
+
Putusan MA 1950 K/Pdt/2022
+
Jumenengan
Tetapi ada satu lubang:
Tidak ada dalam empat dokumen tersebut ayat yang secara jelas mengatakan “LDA berkuasa menetapkan Paku Buwono”.
Purboyo mempunyai:
pelantikan sebagai putra mahkota oleh PB XIII
dan terdapat dokumen kemudian yang dikemukakan dalam proses peradilan yang menunjukkan struktur/keputusan PB XIII sendiri, termasuk SK 001/SS/2022 mengenai penugasan Pengageng Sasana Wilapa.
Jadi Purboyo boleh menggunakan hujah:
LDA mungkin sah sebagai lembaga, tetapi LDA tidak mempunyai kuasa untuk menggantikan keputusan Sinuhun tanpa sumber hukum yang jelas.
14. Tetapi ada satu kelemahan besar bagi Purboyo
Ini saya rasa sangat penting.
Putusan MA 1950 K/Pdt/2022 menjadi senjata hukum yang cukup kuat terhadap tindakan kelembagaan PB XIII yang dibuat melalui struktur 2017.
Jadi Purboyo tidak boleh begitu sahaja berkata:
“Apa sahaja yang PB XIII buat pasti sah.”
Tidak.
Putusan MA menunjukkan bahawa kedudukan raja tidak bermaksud semua tindakan administratif/kelembagaan raja kebal daripada semakan mahkamah.
Ini precedent yang sangat penting.
15. Tetapi MA juga tidak mengatakan “LDA lebih tinggi daripada raja”
Ini juga penting.
Saya tidak menemukan dalam bahan yang dapat saya sahkan bahawa MA memutuskan:
“LDA adalah badan tertinggi Keraton.”
atau:
“LDA mempunyai kuasa memilih raja.”
Maka kita tidak boleh menggunakan putusan itu untuk membuat kesimpulan sebesar itu.
🏛️ Kesimpulan hukum/adat saya selepas kajian ini
Saya akan susun hierarkinya seperti berikut:
Tingkat 1 — Negara Indonesia
Keppres 23/1988 + SK Menbud 8/2026
→ mengatur status/pelestarian/pengelolaan Keraton.
Bukan menentukan PB XIV.
Tingkat 2 — Putusan pengadilan
MA 1950 K/Pdt/2022
→ sangat penting terhadap kesahan tindakan/struktur kelembagaan tertentu.
Bukan putusan memilih raja.
Tingkat 3 — Struktur internal Keraton
SK PB XIII 70/2004
→ bukti kuat mengenai struktur Sasana Wilapa/Bebadan pada 2004.
Bukan undang-undang negara yang memberi LDA kuasa memilih raja.
Tingkat 4 — Paugeran suksesi
Inilah yang belum diselesaikan oleh empat dokumen tersebut.
Dan inilah sebenarnya medan pertarungan Purboyo vs Hangabehi.
🔥 Penemuan paling penting
Selepas kajian ini, saya akan ubah sedikit kesimpulan saya tentang LDA:
LDA bukan sekadar NGO/pertubuhan biasa. Kedudukannya dalam struktur adat Keraton mempunyai asas dokumen dan telah mendapat penguatan melalui proses pengadilan tertentu.
Tetapi:
LDA juga belum dapat dikatakan sebagai “Majelis Pemilih Raja” yang diakui negara.
Dan ini bermakna Jumenengan Hangabehi tidak boleh dianggap telah disahkan kerajaan Indonesia hanya kerana LDA menyokongnya.
Pada masa yang sama, SK Menbud 8/2026 juga tidak boleh dianggap sebagai pengesahan Purboyo, kerana kerajaan memilih Tedjowulan sebagai pelaksana cagar budaya tanpa menentukan PB XIV. ANTARA melaporkan tujuan penunjukan itu ialah perlindungan, pengembangan, pemanfaatan dan pembinaan kebudayaan.
Jadi pada 6 September 2026:
LDA = mempunyai kedudukan hukum/adat yang nyata.
LDA ≠ secara automatik pemilih PB XIV.
MA 1950 = menguatkan kedudukan struktur 2004 dalam sengketa tertentu.
Keppres 23/1988 = mengakui Sri Susuhunan sebagai pimpinan Kasunanan dalam ruang lingkup Keppres.
SK Menbud 8/2026 = memberikan negara mekanisme pengelolaan cagar budaya, bukan menentukan raja.
Dan ini membuat satu soalan terakhir menjadi sangat penting:
Adakah sebenarnya ada dokumen paugeran/Angger-angger asli yang menyatakan siapa mempunyai kuasa melantik PB XIV — Sri Susuhunan, LDA, sentana dalem, atau gabungan mereka?
Itulah dokumen yang kita perlu cari seterusnya. Jika kita dapat menemukan teks asal paugeran/angger-angger yang digunakan LDA untuk mengangkat Hangabehi, kita boleh menguji tuntutan Hangabehi pasal demi pasal berbanding pelantikan Purboyo oleh PB XIII.
